Online offline gaan, identiteit als performance
Online offline gaan, identiteit als Performance
Er zijn steeds meer mensen die hun leven meer offline willen beleven, zij stappen over op camera’s en mp3-spelers, of naar een dumb phone. Ze willen hun eigen tijd terugkrijgen door offline te gaan, dit zetten ze vervolgens online.
We zijn als mens constant bezig met hoe wij door de mensen om ons heen worden waargenomen, en vaak ook hoe wij die waarneming kunnen beïnvloeden. Zo heeft Albrecht Dürer (1471-1528) zich in zijn Zelfportret (afb. 1) geïdealiseerd weergegeven en zichzelf neergezet als een imitatie van Christus.[1]
Andy Warhol (1928-1987) vertelt in zijn boek Beauty dat hij bij het maken van zelfportretten zijn puistjes weglaat.[2] Hij gebruikt het zelfportret dan als weergave van de essentie van zichzelf in plaats van als een momentopname. Hij laat hier alleen het beste van zichzelf zien en laat de “lelijke” delen weg, net zoals bij het portret van Dürer idealiseert hij zijn eigen beeld. Dit zorgt ervoor dat de indruk die deze weergave van Warhol achterlaat anders is dan bij een letterlijke momentopname waarbij je wel zijn puistjes ziet.
Deze voorbeelden van geïdealiseerd afbeelden laten zien dat het zelfportret zelden een neutrale weergave is, maar eerder een gecontroleerde manier om identiteit te laten zien. Zowel Dürer als Warhol tonen niet letterlijk hoe ze eruit zien, maar hoe ze gezien willen worden. Het beeld wordt een versie van zichzelf die is ontdaan van imperfecties.
Op vergelijkbare wijze functioneert de hedendaagse aankondiging van “offline gaan” op sociale media. Ook hier wordt geen rauwe werkelijkheid getoond, maar een esthetisch vormgegeven moment van terugtrekking. Zoals Warhol zijn puistjes weglaat, laat degene die de aankondiging maakt de rommel en twijfel van het dagelijks leven weg. Wat overblijft is een gezuiverd beeld van rust en controle. Zo wordt afwezigheid een vorm van zelfportret: een representatie van wie iemand wil zijn of hoe iemand herinnerd wil worden binnen een publieke ruimte.
Op de schilderijen van Caspar David Friedrich (1774-1840) zien we herhaaldelijk een eenzaam figuur die uitkijkt over een overweldigend landschap. Denk aan Wanderer über dem Nebelmeer: een man staat met zijn rug naar ons toe, starend in een zee van mist (afb. 2). Deze Rückenfigur lijkt spontaan en introspectief, alsof we een intiem moment betrappen. Maar in werkelijkheid is dit moment zorgvuldig gecomponeerd. De eenzaamheid is geconstrueerd. Het schilderen van deze grootste landschappen fungeert als manier om de realiteit te ontvluchten.[3]
De figuur staat alleen, maar is niet onzichtbaar. Zijn afzondering is juist het onderwerp van het schilderij. Zijn terugtrekking is een beeld dat bekeken moet worden.
Het is nu een trend om online aan te kondigen dat men “offline gaat”. Wanneer iemand een foto plaatst van zichzelf in een bos, bij zonsondergang of met een boek en daarbij schrijft dat hij of zij “even afstand neemt”, wordt afzondering opnieuw zichtbaar gemaakt. De digitale wereld wordt verlaten, maar niet zonder eerst een beeld van dat vertrek te delen.
Net zoals bij Friedrich is de afzondering geen pure, onbemiddelde ervaring. Het wordt gekadreerd, gefotografeerd, gepresenteerd. De natuur fungeert opnieuw als symbool van zuivering en authenticiteit, als tegenbeeld van de moderne (digitale) wereld. Maar die authenticiteit wordt pas betekenisvol wanneer ze gedeeld wordt. De romantische eenling op het doek en de moderne gebruiker op Instagram doen in wezen hetzelfde: zij maken van hun terugtrekking een esthetisch statement. Afzondering is hier niet enkel een privé-ervaring, maar een publiek beeld.
Een ander voorbeeld uit de performancekunst is Marina Abramović (1946) met haar werk The Artist Is Present in het Museum of Modern Art. Tijdens deze performance zat ze maandenlang stil aan een tafel zonder iets te zeggen. Bezoekers mochten tegenover haar zitten en haar aankijken. Op het eerste gezicht lijkt er weinig te gebeuren. Maar juist dat “niets doen” was het kunstwerk. Haar stilte en haar passiviteit werden betekenisvol omdat ze plaatsvonden in een museum, voor een publiek. Mensen kwamen kijken naar haar aanwezigheid.
Wanneer iemand besluit “offline te gaan” en daar een YouTube-video over maakt compleet met rustige muziek, shots van koffiekopjes, wandelingen in het bos, gebeurt precies hetzelfde. De terugtrekking is geen privébeslissing meer, maar een geënsceneerd proces. De stilte wordt gemonteerd. De rust wordt gekadreerd. Het offline zijn wordt zelf een vorm van online aanwezigheid.
Net als bij Abramović draait het niet zozeer om de actie zelf, maar om de manier waarop deze actie wordt getoond. Het feit dat iemand een camera neerzet om te laten zien dat hij of zij afstand neemt van schermen, maakt duidelijk dat het niet enkel om verdwijnen gaat. Het gaat om het zichtbaar maken van verdwijnen. Zo wordt de “digitale detox” een performance. Geen persoonlijk moment van rust, maar een publieke ervaring met een begin, midden en einde.
De stilte wordt aangekondigd en de afwezigheid krijgt een publiek. Net zoals bij Abramović wordt de stilte, de rust en het niks doen, gepresenteerd als een keuze die zichtbaar moet zijn. Want zonder die zichtbaarheid, is het gewoon stilte. Maar door het te delen, wordt het een statement. Het krijgt betekenis omdat anderen het weten.
Net als in performancekunst draait het niet alleen om wat iemand doet of juist niet doet, maar om het feit dat er een publiek is. Afwezigheid wordt pas interessant wanneer het zichtbaar wordt gemaakt.
Bibliografie:
Russell, Francis. De wereld van Dürer. Onder redactie van Time/Life uitgaven. Time Life International (Nederland) B. V., 1975.
Warhol, Andy. Beauty. Penguin Random House, 2025.
0 reacties